مطالبه نفقه

مطابق ماده ۱۱۰۷ ق.م نفقه عبارت است از مسکن و البسه و غذا و اثاث البیت که به طور متعارف با وضعیت زن متناسب باشد و خادم در صورت عادت زن به داشتن خادم یا احتیاج او به واسطه مرض یا نقصان اعضاء.

مزیتی که قانونگذار برای زن قائل شده است مطالبه نفقه می باشد و بر اساس قانون مدنی در عقد دائم نفقه زن بر عهده شوهر می باشد. بنابراین زن میتواند در صورت عدم تأمین از سوی شوهر خود از طریق حقوقی یا کیفری درخواست مطالبه نفقه را بدهد.

شرط پرداخت نفقه تمکین زن از مرد است بنابراین در صورت عدم تمکین زن از مرد و صدور حکم محکومیت زن ، نفقه ای به وی تعلق نخواهد گرفت و نمی تواند مطالبه نفقه کند.

 آنچه در ماده ۱۱۰۷ ق.م بیان شده است را نمی توان محصور کرد و بیان کرد که زن صرفاً مستحق این هزینه ها می باشد بنابراین هرچیزی که بر حسب عرف مورد احتیاج زن باشد جزو نفقه است و مرد موظف به فراهم کردن آن است. نکته ای که در ماده فوق وجود دارد این است که وضعیت و احتیاجات زن به شکل عرفی ملاک است نه وضعیت مرد. بنابراین تعریف، شوهر زنی که از خانواده متمکنی می باشد باید وسایل زندگی آنچنانکه در شأن خانوادگی زن است برای او محیا کند.

جرم عدم پرداخت نفقه

عدم پرداخت نفقه از جانب زوج ضمانت اجرای مدنی و کیفری بهمراه دارد. مواد ۱۱۱۱ ، ۱۱۱۲ ، ۱۱۲۹ ق.م و ماده ۸ قانون حمایت خانواده ضمانت اجرای حقوقی عدم پرداخت نفقه می باشد. از جمیع مواد فوق برمی آید که با استنکاف شوهر از پرداخت نفقه ، زن به دادگاه رجوع و پس از کارشناسی میزان آن مرد به پرداخت نفقه محکوم می گردد. در صورت عدم امکان اجرای حکم به دلیل عدم دسترسی به اموال او و … زن حق طلاق دارد. البته شایان ذکر است دادگاه زمانی مرد را به نفقه ملزم می کند که تمکین زن محرز باشد. ماده ۱۲۰۵ ق. م چنین مقرر می دارد که: در صورت غایب بودن و استنکاف از پرداخت اگر الزام منفق امکان نداشته باشد دادگاه با درخواست خواهان اموال وی را به میزان محکومیت در اختیار آن ها قرار میدهد و در صورتی که اموال او در دسترس نباشد دیگری میتواند پرداخت کند و از غایب طلب کند.

ضمانت کیفری ترک انفاق را می توان در ماده ۶۴۲ قانون مجازان اسلامی (تعزیرات) جستجو کرد. از جمیع مواد قانونی می توان نتیجه گرفت عدم پرداخت نفقه گذشته زن مجوز مجازات کیفری شوهر نیست. خودداری از نفقه گذشته فقط ضمانت اجرای مدنی و حقوقی دارد و در امور کیفری شک به نفع متهم و تفسیر موسع به زیان متهم نباید نمود.

سوالی که مطرح میگردد اینکه زن غیر رشید که حق تصمیم در امور مالی ندارد میتواند مستقلا دعوی مطرح کند یا خیر؟ دیوان عالی کشور در یکی از آرای وحدت رویه خود بیان داشته در مورد ترک انفاق زن ، اگر وی به ۱۸ سال تمام نرسیده باشد تعقیب متهم بدون شکایت ولی یا قیم زن جایز نیست.

قوانین حق تقدم زن در مورد نفقه

در قوانین مختلف حق تقدم زن در مورد نفقه به اشکال مختلف بیان شده است. ماده ۱۲۰۶ ق.م بیان داشته که زوجه میتواند برای نفقه گذشته خود اقامه دعوی کند و طلب او از بابت نفقه طلبی ممتاز می باشد و در صورت ورشکستگی و افلاس و …. زن مقدم بر سایر طلبکاران است.

در قانون تصفیه امور ورشکستگی نیز به این موضوع پرداخته شده و در تقسیم طلبهای بدون وثیقه تاجر ورشکسته که به ۵ طبقه تقسیم نموده نفقه زن را در طبقه چهارم قرار داده است و بر طلبهای عادی مقدم کرده است.

 قانون حمایت خانواده در ماده ۱۲ خود بیان داشته پرداخت نفقه زوجه و اولاد بر سایر دیون مقدم است. از جمیع موارد گفته شده می توان نتیجه گرفت حق تقدم زن در مورد نفقه بر کلیه دیون مقدم است و نفقه در صدر دیون ممتازه قرار میگیرد ولی بنا بر ذات دیون وثیقه ای دینی که وثیقه  داشته باشد بر نفقه میتواند مقدم باشد چرا که بنا بر اصول حق عینی بر حق دینی مقدم است مگر خلاف آن توسط قانونگذار تصریح شود.

نفقه اصولا برای دوره زوجیت می باشد و پس از انحلال نکاح زن مستحق نفقه نمی باشد ولی مطابق قانون مدنی در ۲ مورد بعد از انحلال نکاح نیز زن مستحق نفقه می باشد: در طلاق رجعی زن در ایام عده مستحق نفقه می باشد مگر طلاق در حالت نشوز صورت گرفته باشد چرا که در این دوره زن در حکم زوجه می باشد. از طرفی در طلاق بائن و فسخ نکاح زن در مدت عده اگر باردار باشد دارای حق نفقه می باشد. مطابق ماده ۱۱۱۰ ق.م در عده وفات زن حق نفقه ندارد. قابل ذکر است منظور این ماده در خصوص زن غیرباردار  می باشد و زن بارداری که در عده وفات قرار دارد تا وضع حمل مستحق نفقه است.

اولویت نفقه زن بر سایر دیون و طلب های مرد مزایا و ویژگی هایی دارد و مطابق ماده ۱۲۰۳ ق.م نفقه زن مقدم بر نفقه اقارب می باشد . اگر کسی توانائی مالی نداشته باشد که هم به زن و هم به خویشاوندان نسبی خود نفقه بدهد زن مقدم بر بقیه می باشد.

 در خصوص مطالبه نفقه گذشته، زن حق دارد نفقه گذشته خود را از مرد طلب کند و برای آن به داگاه مراجعه نماید این در حالی است که اقارب فقط می توانند نفقه آتیه را درخواست کنند.

زن حتی اگرثروتمند باشد باز حق مطالبه نفقه دارد. بنابراین در صورتی که زن مطالبه نفقه از دادگاه نماید و دادگاه حکم محکومیت مرد را صادر نماید و مرد حاضر به پرداخت نباشد و امکان الزام او نباشد زن حق دارد تقاضای طلاق نماید. این در حالی است که در نفقه اقارب فقر وی و تمکن دیگری شرط است.

در نفقه زن وضع اقتصادی مرد در نظر گرفته نمی شود ولی در نفقه اقارب وضع مالی منفق در نظر گرفته می شود. نفقه زن تکلیفی یکجانبه برای مرد است و زن هیچگاه تکلیفی به پرداخت هزینه ها ندارد. با همه این اوصاف و تعاریف طلب زن از باب نفقه طلبی ممتاز است و در صورت ورشکستگی و فوت و ….. پرداخت نفقه بر سایر دیون مقدم است. این ویژگی در خصوص مطالبه نفقه فرزند نیز برقرار است.